آتشکده های هندیجان

کلمه قدیمی "هندیجان" به کجا بر می گردد؟

چندی از دوستان تازه علاقمند به تاریخ منطقه هندیجان از من خرده گرفته که کلمه هندیجان را برای دهملا استفاده کردی! اسناد تاریخی نشان می دهد. دهملا در دوران رونق جایگاه هندیجان قدیم بوده است و کلمه دهملا بعد از طاعون ۱۲۵۴ و افول منطقه بر روی آن گذاشته شد.

در واقع هندیجان کنونی وام دار نام هندیجان قدیم است و زیر آوازه آن برای خود تاریخی دست و پا کرده است والا بنابر نوشته های تاریخی و آثار موجود هندیجان قدیم از بلوک دهملا شروع و تا روستای کوت مهنا ادامه داشته است ولی بعدها به دلیل پایین رفتن آب رودخانه و سطح آب دریا و سخت شدن کشتیرانی، کم کم سکونت به طرف دریا ارجاع پیدا کرده و به جایگاه هندیجان کنونی رسیده است. چند نمونه از کتب تاریخی ذکر می کنم: 

۱- اولین سیاح که در سال ۳۴۱ هجری قمری از هندیجان دیدن نمود،مسعر بن مهلهل ابودلف بود که در سفرنامه خود که پرفسور ولادیمیر مینورسکی آن را ترجمه و تصحیح نموده چنین آورده:

( میان آسک و ارجان ده‌ای است به هندیجان معروف صاحب آثار عجیبه و ابنیه قدیمه از پادشاهان گذشته است. در آنجا دفینه هایی مانند مصر کشف می شود و تابوت هایی که از لحاظ صنعت بدیع است و آتشکده ها است)

مرحوم مینورسکی ذیل این مطلب در کتاب سفرنامه ابودلف ، با توجه به تحقیقات خودش در این منطقه چنین ذکر می کند:

(دهملا واقع در کنار رود هندیان نقطه ی مهمی است که کم و بیش میان راه بهبهان(منظور جنوب خرابه های ارجان قدیم است) و فلاحیه و دورق واقع است و چندین جاده از آن می گذرد .کمی دورتر از جهت شرقی دهملا در سرتاسر رودخانه امتداد دارد.آ تش را می توان در مجاورت آن جستجو نمود. هندیجان را نباید با هندیون امروزی یکی دانست زیرا هندیجان قدیم بر سر راهی واقع است که از دهملا به خط مستقیم به طرف خلیج فارس امتداد دارد و در حدود 20 مایل بالای دهانه ی رودخانه زهره می باشد. بنابراین شرح مرحوم مینورسکی هندیجان را نقطه ای غیر از هندیون امروزی می داند و محل عبور و توقف و مشاهده ابودلف را هندیجان قدیم یعنی نواحی شمالی دهملای امروزی دانسته است .)

توجه کنید که هندیجان کنونی به هیچ وجه بر سر راه آسک (کوه کلات) و ارجان (بهبهان) قرار ندارد.

منبع کتاب: سفرنامه ابودلف – نوشته ابودلف به سال 341 ه.ق با شرح پرفسور مینورسکی، ترجمه طباطبایی

۲- دومین نفر باستان شناس دکتر احمد اقتداری استاد دانشگاه تهران که کتب متعدد در زمینه جغرافیای تاریخی دارد و مورد اشاره من، کتاب جغرافیای تاریخی خوزستان و کهگلیویه از ایشان است. در صفحه ۶۵۵ این کتاب آمده است:

( در نیمه راه بین بندرمعشور و ارجان [جاده ماهشهر- دهملا-آغاجاری] رود هندیجان با زاویه(انحنا) خود قرار دارد که این انحنا از طرف شمال باختری به سمت جنوب تغییر می یابد. هندیجانی که ابودلف یاد می کند بایستی در همین ناحیه باشد.)

شکل داس مانند زهره

توجه کنید که دهملا و مناطق شمالی که تماما باستانی هستند دقیقا در انحنای داسی شکل رود زهره واقعند. در ادمه در صفحه 656 احمد اقتداری می افزاید:

(محل کنونی هندیجان که چیزی از آن به عنوان یک محل سکونت قدیمی بدست نیامده در حقیقت جانشین شهر قرون وسطائی هندیجان می باشد که در شمال واقع است و شاید هم که در محل کنونی کوت بوده باشد[روستای در شمال شرقی دهملا چسبیده به شابوالقاسم]  همانجا که وایت لوک در سال 1835 میلادی ویرانه هایی را مشاهد ه کرد. تغییر محل این منطقه مسکونی بسوی دریا را باید در رابطه با بدتر شدن رفت و آمد کشتیها در رود هندیجان دید و این همان چیزی است که وایت لوک به اثبات می رساند)

 در صفحه 661 می گوید:

(در زمستان سال 1356 هجری بدنبال جستجوی آثار سه شهر قدیم و پرآوازه بر ساحل خوزستان سفری بدان نواحی نمودم و از تل کافران بندر ماهشهر و ده ملا (هندیجان) و گرگری و... بازدید کردم)

توجه کنید کلمه هندیجان در متن کتاب داخل پرانتز جلوی اسم دهملا آورده شده است.

 منبع : جغرافیایی تاریخی و آثار باستانی ، جلد سوم خوزستان ، کهگلیویه و ممسنی، احمد اقتداری، ناشر موسسه فرهنگی آیات ، چاپ دوم ۱۳۵۷

۳- امام شوشتری از سفرنامه محمد ابراهیم کازرانی وصف هندیجان را نقل کرده و نوشته است که این بلوک پهناور بدو ناحیه تقسیم می شود هندیجان بالا که آن را ده ملا نیز می گویند و هندیجان پایین که خاک آن تا کنار دریا امتداد دارد. بلوک هندیجان اکثر دیم است و زمینهای واقع در کنار رودخانه که در هنگام مد آب سیراب می شوند و در آن زمین ها نخلستانها و بساتین احداث کرده اند.دهات این بلوک در هندیجان بالا و هندیجان پایین از بزرگ و کوچک نزدیک به هشتاد پارچه است.

منبع:جغرافیای تاریخی خوزستان – سید محمد علی امام شوشتری

۴- در همین اواخر یعنی سال ۱۳۰۳ شمسی هشتاد و پنج سال پیش نیز که رضا شاه به ایران آمد همچنان دهملا دارای اقتدار در منطقه بود، چنانکه رضاشاه در دهملا اقامت نمود ولی در این زمان کم کم از رونق دهملا کم شده و به سمت چم خلف و هندیجان کنونی رفته . رضا شاه در سفرنامه خود چنین میگوید:

(قبل از ظهر وارد دهملا شدیم. راه از سویره تا این قصبه دو فرسخ یا قدری بیشتر است .همه جاده به طرف جنوب سیر می کند به امتداد رودخانه (جاده ی شنی بین دهملا و چم خلف عیسی) .هندیجان که مهمترین قصبه این ناحیه است هم رودخانه ی زهره را که از کنارش عبور می کند و هم ناحیه جنوب دهملا و هم خلیج کوچک دریا را به نام خود کرده است.)

یعنی جنوب بلوک دهملا را در این اواخر هندیجان می نامیدند. و کم کم این نام کامل به سمت شهر هندیجان کنونی رفت

اگر بیشتر درباره این سفر می خواهید بدانید از اینجا :

شرح کامل حضور 2 روزه رضا شاه در دهملا به قلم خود او

منبع : سفرنامه خوزستان رضا شاه چاپ 1303 هجری شمسی

به غیر از این موارد در کتاب تاریخ پانصد ساله خوزستان از سید احمد کسروی نیز در همین اواخر که ماهشهری وجود نداشت، جمعیت دهملا با هندیجان برابری می کرده و حدود هفت هزار نفر جمعیت داشته است.

همچنین غلامرضا درویشی عکس روی جلد کتاب خود یعنی "هندیجان تمدنی خفته درخاک" را برج قدیمی دهملا قرار می دهد که خود علامتی است بر اینکه هندیجان قدیم اینجا بوده است.

دهملا دارای یازده سایت باستانی است که به دوران کمانسکیرس پادشاه عیلامی در زمان اشکانیان یعنی ۲۲۰۰ سال پیش بر می گردد. همچنین سکه های بسیار و کوزه های و سفالهای سالم بسیار در دهملا کشف شده که بسیاری از آنها را بنده به چشم دیده ام و عکس آنها را کم و بیش در همین سایت قرار داده ام و بعضا به میراث فرهنگی تحویل داده ایم.

http://dehmolla.ir

/ 0 نظر / 79 بازدید