هیر بد کیست؟

     


   

 

 هیربد


اشوزرتشت پیام آور راستی، در بخشی از سرودهای خود گات‌ها باور داردکه آموزگار بودن دانش اندوختن و آن را گسترش دادن سبب رسیدن انسان به رسایی و کمال (هَه اوروَتات= خورداد) و پس از آن به بالاترین درجه عرفان یعنی بی مرگی و جاودانگی (اَمِرَه تات=امرداد) خواهد شد.
بی گمان همه کسانی که کوشش می کنند تا از خرد خویش بهترین بهره را بگیرند و در راه دانش اندوزی و گسترش دانش نیک در جامعه انسانی گام بردارند،از یاران پیامبر خواهند بود زیرا اشو زرتشت نیز پس از شناخت خداوند از دیده دل ، با دانش درونی و آگاه شدن به راز هستی و الهام از پیام اهورایی، به میان مردم آمده با شیوایی بیان پیام راستی را به دیگران آموختند تا جهانیان را از دروغ و کژاندیشی بازداشته به سوی راستی، مهر،شادمانی و دوستی راهنمایی فرمایند.

اشوزرتشت در گات ها – هات 31 بند 6 فرموده است:
" بهترین سعادت و خوشی به آموزگار دانایی خواهد رسید که پیام آیین راستی را بیاموزد.
پیامی که انسان ها را به سوی رسایی و جاودانگی می رساند و آنگاه آموخته هایش را به دیگران بیاموزد.
پاداش چنین آموزگاری شهریاری مینوی در پرتو منش نیک خواهد بود."

در سد در نثر درباره آموزش هیربدی و هیربد چنین آمده است.
در نود و هشتم –(1) اینکه بهدینان را می باید که خط اوستا بیاموزاند پیش هیربدان و استادان تا در خواندن نیایش و یشت، خطا نرود.
(2) بیشتر واجب هر هیربدان و استادان را هست که همه بهدینان را خط اوستا بیاموزد و اگر هیربد در آموختن ایشان تقصیر نماید او را عظیم گناه باشد.
(3) که اورمزد به افزونی زرتشت را گفت که هیربدی و استادی در آموختن اوستا بهدینان را تقصیر کند او را از بهشت چندان دور کنم که پهنای زمین است.
چنان که پیداست به آموزش دهندگان(هیربدان) توجه شده است.
به این ترتیب آموزگاران به ویژه دانایانی که دین و فلسفه و شیوه نگرش درست به زندگی و جهان هستی را به دیگران آموزش می دهند از بهترین پاداش اهورایی برخوردار خواهند شد.
آموزگار دین را در ایران باستان هیربد(hirbad) نیز گفته اند
در اوستا واژه ای هیربد به صورت (اَ اِثْرَه پئی تی) آمده است این واژه از دو بخش تشکیل شده است بخش اول (ae Thra) به چم آموزش و یاد دادن است و بخش دوم (paiti) به چم دارنده و صاحب می باشد، در بخش های گوناگون اوستا از (ae thrya)به چم شاگرد و دین آموز یاد شده است.(1)
این واژه در فرهنگ واژگان پارسی به بعضی از پیشوایان دین زرتشتی داده شده است که کار آنان نگهداری و پرستاری از آتش در آتشکده ها و یا رساندن آموزش های دینی به مردم و به عبارتی آموزگاران دین زرتشت بوده اند . در بررسی واژه هیربد در فرهنگ نامه ها به جایگاه و چم واژه موبد و دستور نیز که از مقام های دیگر پیشوایی دین زرتشت است اشاره شده است.

لغت نامه دهخدا(2): این کلمه از دو جز است نخستین که اَثرا باشد به معنی آموزش و تعلیم و جزو دوم پَئیتی(بد=پسوند اتصاف) است به معنی مولی و صاحب و دارنده.

فرهنگ معین(3): (hir-bad) 1- استاد آموزگار 2- شاگرد آموزنده 3- پیشوای دینی 4- رییس آتشکده فرهنگ معین واژه موبد را مگوپَت در پهلوی می داند:
موبد(Magupat) روحانی زرتشتی و موبدموبدان را رییس موبدان و دارای بزرگترین درجه روحانیت زرتشتی می داند.

فرهنگ جامع شاهنامه(4): هیربد(hirbad) خادم آتشکده بزرگ، قاضی و مفتی زرتشتیان این کلمه مرکب از هیر (اثرا) به معنی آموزش و تعلیم و پئیتی یا بد به معنی دارنده و صاحب و چون آموزش به دست موبدان بوده از آنان به اسم آتربانان و هیربدان یاد شده است.

یکی مرد بدنام او هیربد
ز دوده دل و مغز جانش زبد
چو پردخته شد هیربد را بخواند
سخن های شایسته چندی براند
چنین گفت با هیربد ماهروی
کز ایدر برو با سیاوش بگوی
بیامد دمان هیربد گفت زود
همان گفت اندر شبستان شنود

استاد جلیل دوستخواه (5): هیربد را عنوان گروهی از پیشوایان دینی می داند که به کارهای آموزشی می پرداختند و بعدها این واژه مترادف با موبد به کار رفته است. اشاره می کند که موبد(اوستا"مغو پئیتی" و در پهلوی "مغوپت") عنوان پیشوایان دینی زرتشتی است.

دانشنامه مزدیسنا(6) : ... در ایران باستان پیشوایان دینی استاد و آموزگار بودند یا به عبارت دیگر تربیت و تعلیم مردم با آنان بوده بی مناسبت نبوده که آنان در آن واحد که آتربان نامیده می شدند هیربدان هم خوانده شدندو تنسر پیشوای معروف عهد اردشیر بابکان هیربدان هیربد خوانده شد، در ادبیات فارسی هیربد کلمه مترادف موبد است.
موبد از گروه پیشوایان دینی (هیربد- دستور- موبد و غیره) است. موبد را در اوستا مغو در فارسی باستان مگو و در پهلوی مغوپت گویند موبدان یا مغان در اصل قبیله ای از سرزمین ماد بودند که پیشوایان روحانی فقط از میان آنان برگزیده می شدند این برتری هماره با این گروه از مردم ماد بودو پیشوایان به نام آن قبیله و خاندان مغوپت نامیده می شدند و تا کنون همین نام پایدار مانده موبد گوییم.(7)
نوشته های قدیمی تر پیشوایان دینی زرتشتی را نسبت به نقش و جایگاهی که که در جامعه و بین مردم داشته اند بررسی و آنها را چنین نگاشته اند.

آیینه آیین مزده یسنی (8): پیشوایان کیش مزده یسنی را نخست دستور گویند و دستور را آرش دانا و پیشوا و ... کنکاش آور پادشاه می باشد و دستور بزرگترین پیشوایان آن شهر باشد و او چنان باید از پرخیده و اپرخیده و سخنان خدایی و دانش و خرد آراسته باشد که به نکوکرداری و راست گفتاری و درست پنداری و خداشناسی سرآمد مردم آن شهر و کشور باشد، دوم پیشوایانی که در زیر یاسه و پرمان دستورند آنها را موبد گویند و آرش موبد داناست و موبد باید همه دانش کیش و آیین را آموخته و در منش و گوشن و کنشن راست و پاک بوده کار او خدایی باشد نه جهانی.
موبد و هیربد را در اوستا یک آرش است و اینکه دو گونه نام دارند بدان شوه است که چون کسی اوستاها را جز وندیداد دانسته منش و گوشن و کنشن خود را برابر آیین مزدیسنی راست و پاک و بی آلایش دارد و خواهد به پایه موبدی رسد با داشتن این فروزگان هیربد نامیده شود و چون وندیداد و دیگر یاسه های بایسته آیین را به رسایی رساند موبد نامزد می گردد که بتواند پیشوایی کند.

دستور خورشید دابو(9): موبد آتش ورهرام وادیاو در بمبئی و استاد پهلوی و اوستا در رساله، خود رسیدن به مرحله پیشوایی در دین زرتشتی را گذراندن سه مرحله می داند نخستین مرحله ناور است و ناور شبیه واژه ناوی است . ناور مقامی است که باید به رموز مراسم یزشنی کاملا آشنا باشد ، آمادگی مراسم انتصاب به این مقام یک ماه طول می کشد پس از گذراندن آزمایش به هیربد نامور می گردد واژه اوستایی آن "ایتراپائی تی" می باشد مراد آنکه در آیین اشویی و پاکی سرآمد است هیربد آموزش مرحله دوم را باید بگذراند که آن‌را مراتب نامند. دراین آزمایش باید رموز کامل برگزاری مراسم وندیداد و تشریفات بزرگ دینی را نیز یاد بگیرند پس از توفیق او را موبد گویند.
مرحله سوم یوژداثرگر است موبد پس از تمرینات کامل و آزمایشات سخت ، تشریفات دینی در صورت توفیق به رتبه یوژداثری نایل می گردد آنگاه می تواند درجات پیشوایی را به
موبدزادگان حوزه خویش عطا نماید، رییس یک پرستش گاه را که هیربدان ، موبدان و یوژداثرگرها در آنجا به کار مشغولند دستور می نامند.

استاد رشید شهمردان در یکی از نوشته های خود (10) به زندگی نامه دستورانی اشاره می کند که نقش سازنده و ارزشمندی در تاریخ دینی زرتشتی ، گردآوری متن های اوستا، تنظیم اوستا برای نیایش و بیان اندرزهایی دینی داشته اند از آن جمله می توان به دستور آذرباد ماراسپند- دستور آذرکیوان- دستور سهرابجی- دستور بهرام کرمانی- دستور بهمن – دستورجاماسب آسا- دستور جاماسب ولایتی- دستور داراب- دستور رستم جی سنجانا- دستور ملا فیروز- دستور ملا کاووس و دستور نوشیروان اشاره کرد.
ایشان در گزارش خود از موبدانی نیز یاد می کنند که در گسترش و پویایی دین زرتشت همت داشته اند و با بهترین شیوه مراسم دینی را انجام داده و در سخت ترین شرایط با کلامی شیوا اوستا را زمزمه کرده اند و آتش را که نماد مهر و پاکی و راستی است در آتشکده ها پرستاری کرده اند موبد هوشیار موبد سروش – موبد خداجوی – موبد خوشی- موبد برزو- موبد بهرام- موبد جمشید- موبد خدابخش و موبد منوچهر کیقباد از آن گروه بودند. استاد شهمردان در یادی که از فرزانگان زرتشتی کرده اند همچنین به هیربدانی اشاره می کنند که آموزش های دینی را به مردم رسانده و استاد اوستا و متون پهلوی بوده اند.

هیربد تنسر: در زمان اردشیر بابکان از جانب شاهنشاه مامور باز نگری در آیین های زرتشتی بود و نامه های پراکنده اوستا را گردآوری کرد.
هیربد اردای ویراف:از برگزیدگان معروف زرتشتی در زمان اردشیر بابکان و گزارشی از عالم پس از مرگ را از اندیشه های خویش برجا گذاشت.
هیربد اسفندیار:پور هیربد هوشنگ – پور هیربد ملاجاماسب شاعر پارسی مقیم نوساری (هند) که جدش ملاجاماسب مورد لطف و مهربانی جهانگیر، شاهنشاه هند قرار گرفته است.
هیربد خدابخش: پور هیربد جاماسب – پور هیربد نوشیروان پورجاماسب پور دستور کاووس معروف به استاد و از نژاد نوروز زنده دانشمند و شاعر زرتشتی مقیم قریه مبارکه حومه تفت یزد بوده است مردی دیندار و از طرف مردم به نگاهبانی آتش برگزیده می شود. او رساله ای به نام دین مسئله دارد که در زمان یکی از شاهزادگان قاجار در یزد تنظیم شده شرح و پاسخی برای اتهام آن زمان در مورد نسبت کفر و زندقه به گروه زرتشتیان در یزد است .

در حاشیه گزارش: هرچند در سده گذشته از آموزگارانی یاد شده است که آداب ،اخلاق، فرهنگ و آموزش های دینی را به دیگران رسانده اند ولی به شکل رسمی از رتبه هیربدی و نام هیربد که آغازگر مقام موبدی در نوشته ها آمده برخوردار نبوده اند.
انجمن موبدان تهران در راستای پرورش آموزگاران آگاه به دین اقدام و از سال 1380 نخستین دوره آموزش هیربدی را آغاز نمود.
در نخستین دوره از آموزش با بهره گیری از برنامه هایی که در برخی از مراکز آموزش زرتشتی تدریس می شوند(11) به سرپرستی موبد کورش نیکنام برای سه ترم متوالی برنامه ریزی شد. برابر آگهی مهر ماه 1380 انجمن موبدان تهران 46 نفر از جوانان همکیش در این دوره شرکت کردند. در ترم اول 16 واحد از 50 واحد درسی در طرح درس دین آموزان گنجانده شد.(12)
ترم اول از بهمن ماه 1380 آغاز و تا خرداد 1381 ادامه داشت، محل تشکیل کلاس ها ساختمان جمشید (13) بود که به یاری مادی و معنوی خیر اندیش ارجمند موبد مهربان جمشید زرتشتی زیر نظر انجمن موبدان آغاز به کار نمود. آزمون های عملی و کتبی ترم اول در روزهای 27 و 28 تیر ماه 1381 برگزار و 18 نفر از دین آموزان دوره هیربدی برتر شناخته شدند که با برنامه ریزی و انتخاب واحدهای جدید از مهرماه ترم دوم را در پیش خواهند داشت.
آموزش دیدگان در صورت موفقیت ، عنوان هیربد به معنای آموزگار دینی را کسب خواهند کرد که پس از تکمیل آموزش به پایه هیربد برابر آنچه که در آغاز آمد سرافراز گردند.
کورش نیکنام، عضو انجمن موبدان تهران: فروهر، امرداد و شهریور 1381
پی نوشت ها:
1- مهریشت بند 116 فروردین یشت بند 105 یسنا 26 بند 7
2- علی اکبر دهخدا لغت نامه دهخدا انتشارات دانشگاه تهران
3- دکتر محمد معین فرهنگ معین (جلد چهارم)
4- دکتر محمود زنجانی فرهنگ جامع شاهنامه انتشارت عطایی 1372 ص 1074
5- جلیل دوستخواه اوستا(جلد دوم) انتشارات مروارید چاپ سوم 1375 ص 1088
6- موبد دکتر جهانگیر اشیدری دانشنامه مزدیسنا نشر مرکز 1371 ص 504
7- همان ،صفحه 439
8- ارباب کیخسرو شاهرخ آینه آیین مزدیسنی چاپ آفتاب چاپ سوم 1377 ص 77
9- دستور خورشید دابو دانستنی های آیین زرتشتی برگردان رشید شهمردان چاپ خواجه 1358 ص 17
10- رشید شهمردان، تاریخ زرتشتیان ، فرزانگان زرتشتی انتشاران فروهر 1363
11- در دانشکده های دینی سپنتا ، کاما آتورنان و دانشکده زرتشتیان سنجان درس هایی مانند سرایش موزون گات ها , تفسیر گات ها ، سرایش اوستا، فلسفه زرتشت، استوره و ایزدان زرتشتی چگونگی انجام مراسم دینی، فن بیان و سخنرانی، روان شناسی، زبان انگلیسی ، فلسفه تطبیقی ادیان، فرهنگ سنتی آداب و رسوم زرتشتی و ..... گنجانده شده است .
12- در کلاس های ترم اول که در روزهای آدینه هر هفته از ساعت 8 بامداد تا 14:30 ادامه داشت درس های تاریخ زرتشتیان معاصر (موبد دکتر جهانگیر اشیدری) جهان بینی اشو زرتشت (موبد دکتر اردشیر خورشیدیان) اوستا (موبد مهندس مهربان فیروزگری) سرایش موزون و تفسیر اهنودگات(موبد کورش نیکنام) استوره و ایزدان ایرانی (دکتر کتایون مزداپور) دین دبیره (دکتر رستم وحیدی) فلسفه زرتشت (دکتر کورش نیکنام) تاریخ ایران باستان (خسرو خواجه نوری) روان شناسی خلاقیت(علی شمیسا)گنجانده شده بود.
13- ساختمان جمشید در خیابان حافظ ، کوچه بامشاد واقع شده است ، این بنا اهدایی برادران خیراندیش روانشاد موبد فریدون بهمن زرتشتی و موبد مهربان جمشید زرتشتی به سازمان جوانان زرتشتی (فروهر) در سال 1366 است که به نامگانه پدرشان روانشاد موبد جمشید و مادرشان استاد فرنگیس ساخته شده است

نقل از :http://magna.blogfa.com

/ 0 نظر / 176 بازدید