کشف معمای کاخ اردشیر یا آتشکده فیروزآباد

معمای حریم کاخ 1800 ساله


مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان فارس گفت: موضوع قبرستان ایجادشده در حریم‎ ‎درجه یک کاخ اردشیر بابکان در دستگاه قضایی پیگیری می‌شود.

فریدون فعالی در گفت‌وگو با ایسنا، بیان کرد: دفن مردگان در نزدیکی کاخ اردشیر بابکان چند سال است که‎ ‎اتفاق می‌افتد، زیرا این زمین ابتدا متعلق به روستاییان بود.

وی ادامه داد: در حال حاضر مشکل حقوقی با برخی مالکان داریم و موضوع در دستگاه‎ ‎قضایی پیگیری می‌شود. اگر در دادگاه مشخص شود که آن‌ها مالک هستند سازمان میراث‎ ‎فرهنگی نسبت به تملک این زمین‌ها اقدام خواهد کرد، ولی مشکل این است که افراد مدعی‎ ‎سندی در اختیار ندارند.

فعالی اظهار کرد: این منطقه از سال‌ها پیش قبرستان روستای «آتشکده» بوده و در‎ ‎حریم درجه یک کاخ اردشیر بابکان قرار گرفته است. البته علاوه بر قبرستان، روستای‎ ‎آتشکده نیز در حریم درجه یک این بنای ساسانی قرار دارد و ساکنان آن چند سال بدون‎ ‎مجوز ساخت‌وساز کرده‌اند.

به گزارش ایسنا، کاخ اردشیر یا آتشکده فیروزآباد که توسط نخستین پادشاه‎ ‎سلسله ساسانیان ساخته شده است، در حدود 100 کیلومتری جنوب شرقی شهر شیراز قرار‏‎ ‎دارد. در این‌باره سیاوش آریا - دوست‌دار میراث فرهنگی - خبر داد که در فاصله‌ی‎ ‎کمتر از 10 متر تا کاخ اردشیر، سنگ قبرهایی دیده می‌شود که به درگذشتگان اهالی‏‎ ‎روستای آتشکده، در جوار کاخ تعلق دارند.

او همچنین گفت: این قبرها تا چند سال پیش در اینجا نبودند و روستاییان به‌دلیل‎ ‎قرار گرفتن زمین‌های خود در حریم درجه یک کاخ اردشیر بابکان و پیگیری نکردن‎ ‎سازمان میراث فرهنگی به وعده‌های خود مبنی بر پرداخت هزینه زمین‌ یا معاوضه آن،‎ ‎اقدام به دفن مردگان خود می‌کنند.

در این راستا، مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان فارس با اشاره به این‌که تا‎کنون از دفن درگذشتگان در این قبرستان اصلا جلوگیری نشده است، گفت: برای رفع این‎ ‎مشکل پیشنهاد داده‌ایم که روستای ایجادشده در نزدیکی کاخ مهار شود و تحت هیچ شرایطی‎ ‎توسعه نیابد. علاوه بر این، زمینی از طریق دستگاه‌های مربوط مشخص شود تا توسعه روستا در آنجا و خارج از این محدوده انجام شود و سازمان میراث فرهنگی نیز هر سال‎ ‎رقمی را تعیین کند تا روستا به‌تدریج منتقل شود. به این ترتیب قبرستان نیز منتقل‎ ‎می‌شود.

فعالی افزود:‌ این پیشنهاد علاوه بر روستای «آتشکده» برای دو روستای «مادر‎ ‎سلیمان» در پاسارگاد و روستای «ملیان» در بخش بیضاء نیز مطرح شده است.



کاخ اردشیر

اردشیر یکم، سر سلسله دودمان ساسانی، کمی قبل یا اندکی پس از پیروزی بر «اردوان پنجم» آخرین پادشاه اشکانی در نزدیکی شهر گور ( 2 کیلومتری شهر فیروزآباد) که خود بنیانگذار آن بود در مجاورت برکه‌ای که همچنان جوشان است، یکی از مهمترین ساختمانهای دوره ساسانی را بنا نهاد (حدود 1800 سال قبل )، این بنا از سنگ لاشه و ملات گچ ساخته شده و تزئینات به کار رفته در آن شامل گچ بری‌های زیبا و رنگی در داخل بنا است.

کاخ اردشیر را مهمترین و عظیم‌ترین اثر تاریخی فیروزآباد می‌دانند عده‌ای معتقدند این بنا کاخ نبوده بلکه کاربری آن را آتشکده می‌دانند. زیرا معتقدند که هر بنای مهمی که در کنار آب ساخته می‌شده محلی برای پرستش آناهیتا بوده است، اما طبق سندهای به دست آمده احتمال کاخ بودن بنا بیشتر است. این بنا در کنار روستایی به نام آتشکده بنا شده است، اردشیر بابکان این کاخ را نزدیک مدخل تنگاب در کنار چشمه‌ای به قطر 50 متر احداث کرده که از کاخ‌های ییلاقی اردشیر به حساب می‌آمده است. از ویژگی‌های منحصر به فرد این بنا می‌توان به این اشاره داشت که این بنا یکی از معدود بناهای تاقدار ساسانی محسوب می‌شود.

به نوشته پایگاه اینترنتی فرمانده‌ای فیروزآباد، دیوارهایی که خراب شده و بر زمین ریخته، سنگ‌هایی از بدنه بنا جدا شده‌اند و تزئینات تاریخی رو به فرسایش داخل بنا عواملی بوده که شکوه این بنای تاریخی را به ویرانه‌ای تاریک و رو به فرسایش تبدیل کرده است. در بخش‌های مختلف این کاخ به وضوح ریزش دیوارها که در طول سال‌ها رخ داده به چشم می‌خورد و تزئیناتی که در بخش‌هایی از بنا همچنان پا برجا مانده نیز در این رهگذر در حال فرسایش و از بین رفتن است. در بخش‌هایی از کاخ آثاری از مرمت دیده می‌شود که خود جای تقدیر و ستایش دارد اما به گفته برخی از کارشناسان این اقدامات بیشتر به آنچه که مرمت گفته می‌شود، نزدیک باشد به بازسازی نزدیک‌تر است و در این رهگذر تکه سنگ‌های افتاده بر روی زمین را می‌توان مشاهده کرد که در جریان این عملیات از بدنه بنا جدا شده‌اند.

این کاخ دارای تالارهای تو در تو است و با گذشت سال‌ها، گچبری قسمت بالای دیوارهای داخلی آن همچنان سالم مانده است. در ضلع شرقی کاخ، چهار ساختمان گنبدی شکل عظیم وجود دارد، این گنبدها به وسیلة فیل پوش بالا رفته که مشابه آن در قلعه دختر (قلعه اردشیر) دیده می‌شود. قسمتی از نوک سقف گنبدها در دایره‌ای به قطر یک متر باز است. در ضلع شمالی خارج از دیوار کاخ نیز چشمه‌ای زلال از دل خاک می‌جوشد و استخری طبیعی جلوی این چشمه به وجود آمده است. نهری از کنار دیوار شرقی کاخ عبور می‌کند که موجب آبادانی شهر گور و کاخ ساسانی بوده است. کمی بالاتر از کاخ آتشدانی برای مراسم مذهبی وجود دارد. وجود چهار عنصر طبیعی آب، باد، خاک و آتش امتیار ویژه‌ای به این منطقه داده است.

در متون تاریخی نیز در مورد عظمت این بنا بسیار صحبت شده است. در زیر به نمونه‌ای از آن که بر گرفته از کتاب آثار عجم تدوین دکتر منصور رستگار است اشاره می‌شود. با توجه به این اثر مشاهده می‌شود که در گذشته این بنا را آتشکده می‌دانسته‌اند نه کاخ. در این کتاب آمده: «ازجمله آثار غریبه فیروزآباد، آتشکده آنجاست که آن را «آتشکده اعظم» نامند. زیرا که در فارس آتشکده‌ای بزرگتر از آن نیست گویند آن را نیز اردشیر بابکان بنا نهاده و آن در سمت شمال قصبه حالیه واقع است. به مسافت یک فرسنگ دور از آن تقریباً. الحق بنیان عجیبی و آثار غریبی است. عقل از مشاهده اش حیران است.

عمارات این آتشکده همه تو بر توست. غدیری که اکنون آب از آن می‌جوشد و به جدولی که در کنارش بریده‌اند، جاری می‌گردد، قریب به آتشکده است. دور تا به دور آن، خمپ آتشکده 150 قدم است عمقش را خدا داناست.

خیلی عمیقتر از خمپ تنگ کرم و خمب دارابجرد است که مذکور شد. وضع آن عمارت اعظم از همه عمارتی است مربع که هر یک از طول و عرض درون آن عمارت، 15 ذرع است و سقف آن طاق بلندی است که ارتفاعش تقریبا 25 نوع ذرع است و از هر چهار سمت این بقعه دری بزرگ هلالی مانند است که آن درها به عمارات دیگر می‌روند.

هنوز اثر گچکاری که به دیوار اندرون آن ایوان نموده اند، باقی است بلکه بعض از گچبریها که به طور گل و برگ ساخته اند، برقرار است و جلوی عمارت بزرگ مذکور ایوانی بوده است که پیش طاقش خراب شده است.»

فرصت الدوله شیرازی در حدود 110 سال پیش درباره بنای آتشکده فیروزآباد می‌نویسد: «...عمارتیست مربع که هر یک از طول و عرض درون آن عمارت پانزده ذرع است و سقف آن تاق بلندیست که ارتفاعش تقریباً بیست و پنج ذرع است و از هر چهار سمت این دری بزرگ هلالی مانند است که از آن در‌ها به عمارات دیگر می‌روند.

هنوز اثر گچ کاری که به دیوار اندرون آن ایوان نموده‌اند باقیست بلکه بعضی گچ بری‌ها که به طور گل و برگ ساخته‌اند برقرار است و جلو عمارت بزرگ مذکور ایوان بوده است که پیش تاقش خراب شده است طول و عرض آن ایوان دوازده ذرع در ده ذرع است. تمام آن عمارت سراپا از سنگ و گچ ساخته شده ابداً آجر به کار نرفته و سنگ‌های آن مختلفاً از نیم ذرع تا یک چارک و کمتر می‌باشد و در سمت جنوب شرقی آن آتشکده نیز در جلو ایوانی است که قدری از تاق آن خراب گردید. طول و عرض این ایوان هم دوازده ذرع در ده ذرع است و در این ایوان نیز دربهای هلالی است. از این درب‌ها در عمارت مذکور می‌شوند و در دو طرف ایوان چندین تاق به ردیف بوده که اکنون سقف‌های آنها فرو آمده بالجمله این آتشکده در کنار شاهراهی واقع شده که از آن می‌روند به سمت بوشهر.»

در کتاب سبک شناسی استاد پیرنیا آمده است:

آتشکده فیروزآباد یا بارین (224 میلادی) از دیگر بناهای مهمه این دوره است. ایران شناسان مغرب زمین سعی دارند آن را کاخ اردشیر بدانند در صورتی که به نظر چنین نمی‌آید و لازمه کاخ بودن داشتن بعضی فضاهاست که این بنا ندارد. نکته مهم در این آتشکده استفاده از انواع و اقسام فنون معماری است. ساختمایه آن بوم آورد بوده، مانند سنگ لاشه که به صورت طبیعی روی هم چیده شده‌اند.

تا این زمان این آتشکده بزرگترین بنای سنگ لاشه‌ای است که ساخته شده است. از تاق آهنگ و گنبد برای پوشش فضاهای مختلف آن استفاده شده است.

بعد از بنای بازه هور دومین گنبد (بر سطح چهار گوش) در این بنا دیده می‌شود که بزرگترین گنبد زمان خود نیز بوده است. گوشه سازی گنبد‌ها (ترنبه) می‌باشد. پس از آن در قلعه دختر، گوشه سازی سکنج کار شده است. سه فضای گنبد را به گفته اصطخری، جایگاه سه آتش مقدس بوده است. گنبد میانی بر روی یک هشت ضلعی کامل است، اما دو گنبد طرفین آن روی یک شش ضلعی محاط در مربع ساخته شده است و اصطلاحاً به آن گنبد کمبیزه نیز گفته می‌شود. نکته مهم دیگر ساختن خیشخان (باد پروا یا باد پیچ) است که برای جریان یافتن هوا در داخل دیوار‌ها ساخته شده است.

ساخت هیچ یک از این بنا‌ها مشخص نیست، بلکه مورخین تنها به این نکته دست یافته‌اند که احتمالاً هر دو این بنا‌ها در دوره اردشیر بابکان احداث شده‌اند.

در مورد فضای گنبد خانه‌ها به زمینه هشت ضلعی و شش ضلعی اشاره شده اما در بقایای بنای مذکور و نقشه‌های تهیه شده از آن هیچ اثری از هشت ضلعی یا شش ضلعی دیده نمی‌شود، پلان‌ها و بقایای بنا همگی به زمینه مربع در گنبدخانه تأکید دارند.‏

روزنامه اطلاعات تاریخ خبر: دوشنبه 28 فروردین1391 ـ 24جمادی الاول 1433ـ 16آوریل - شماره 25289

/ 0 نظر / 73 بازدید