سنت هاو آیین

آیین و سنت ها

آیین و سنت هاجشن ها ومراسم سنتی وآئین از عناصر اصلی هر فرهنگ است که فرهنگ وجمعه را استواری و استحکام می بخشند. مراسم پیوندهای همه جانبه با مجموعه یک فرهنگ دارند ودر هرگوشه ای یک نوع از مراسم به شکل خاصی اجـــرا می شود.
● مراسم موجود
۱) مراسمی که درطول یک سال شمسی انجام می گیرد که بیشتر شامل رسوم بازمانده از پیش ازاسلام هستند که با ورود دین اسلام انطابق و سازگاری داشتند
▪ چهارشنبه سوری
▪ نوروز
▪ جشن مهرگان
▪ جشن یلدا
۲) مراسمی که درگردش یک سال قمری اجرا می شود این مراسم عمدتا" مذهبی و اسلامی می باشد.
▪ مراسمی که درطول یکسال قمری اجرا می شود
ـ مراسم ماه محرم
ـ روضه خوانی
ـ دسته گردانی
ـ مراسم شام غریبان
ـ مراسم قوم بنی اسد
ـ تعزیه
۳) مراسمی که درطول زندگی یک فرد انجام می شود که شامل کلیه مراسمی است که قبل از تولد فرد تا پس ازفوت او انجام می شود می گردد.
▪ مراسم کودکی
▪ مراسم ازدواج
▪ مراسم مرگ
۴) مراسمی که متعلق به هیچکدام از سه گروه فوق نیستند و به لحاظ مختلف اجرامی شوند مثل مراسم طلب باران مراسمی که دریک سال شمسی انجام می شود.
● سایر مراسم
▪ چهارشنبه سوری
به مراسم آذین چهارشنبه سوری سال گفته می شود که بنام های مختلف نیز نامیده می شود . مثلا" در اصفهان به آن جهارشنبه سرخی و درفارس جهارشنبه آخر می گویند. رسم مرسوم دراین روز روشن کردن بندهای خار و پریدن از روی آتش است . مردم ازاین حریق دور کردن بلایا را می خواهند تا برای سال جدید سلامتی را به همراه ببرد. پریدن از روی آتش معمولا" به همراه خواندن اشعار می باشد . درخور و انارک در حاشیه کویر ایران آتش را ازروی پشت بام به کوجه می اندازد و کوزه آبی روی آن می شکنند .
در نائین نیز عین همین عمل را در جهارشنبه آخر ماه صفر تکرار می کنند و درداخل کوزه سکه ای نیز قرار میدهند. در برخی از نقاط خراسان کوزه و زغال و نمک به نیت شور چشمی و سکنه به نشانه فقره را دور سر افراد می گردانند و بعد به بیرون می اندازند . درکرمان نیز همین رسم با جزئی تغییر انجام می شده است . در آذربایجان غربی و کردستان رسم شال اندازی وجود دارد این رسم برای گرفتن خوراکی می باشد مانند قاشق زنی و بیشتر حالت تفنن دارد. درهمین روز به تهیه آجیل جهارشنبه سوری نیز می پردازند . در برخی از نقاط ایران در آتش جهارشنبه سوری انواع دانه ها و سبزیجات می ریختند ( فال گوشی وایستادن )
▪ نوروز
نوروز روز اول فروردین ماه است . مراسم نوروز مجموعه ای است که قبل از شروع مراسم اصلی شروع می شود. و تا جندین روز بعد از آن ادامه می یابد . پیش آهنگان نوروزی نوید آمدن بها را باشادی و خواندن اشعاری می دهند این پیشاهنگان عبارتند از حاجی فیروزها ونوروز خوان ها . نوروز بزرگترین چشن وآئین درسال شمسی است در متون مختلف نوروز را به گونه ای مختلف توجیه و به اشخاص مختلف ثبت داده اند ازجمه جمشید پادشاه باستانی ایرانیان می گویند او برای این جشن را برقرار ساخت در دوره اسلامی نوروز را به سلیمان پیغمبر نسبت داده اند . در دهات مجاور شهر اردبیل و در خود این شهر مردم معتقدند که در نوروز حضرت علی "ع" به امامت و ولایت برگزیده شد. نوروز جشن شروع گردش طبیعت است .
درقدیم رسم بوده است که مردم آغاز هر ماه را نیز جشن می گرفتند اما جشن روز اول فروردین مفصل تر بود. نوروز بدلیل شرایط خاص خودش همراه با بسیاری باورها واعتقادات و اعمال می باشد مثل سبزه سبز کردن ، تخم مرغ رنگ کردن ، شیرینی پختن و غیره که درهمه مناطق ایران وجود دارد. سفره هفت سین پهن کردن نیز یکی از همین مراسم است در مناطق مختلف بعضا" هشت سین متفاوتی در سفره می چینند . زمانی در --- فارسی بجای هفت " سین " هفت " میم " داشتند .
مرغ و ماهای و… در نوروز بعضی نمایش ها و بازی ها هم وجوددارد مثل نمایش سیر نوروزی یا امیر بهاری درغرب و شمال غرب کشور . این مراسم بمدت ١٣ روز از اول تا ١٣ فروردین ماه دوام داشت . مراسم سیزده بدر هم یکی از مراسم نوروزی است . نوروز با جهارشنبه سوری پیش باز می شود و با ١٣ بدر بدرقه می شود مردم دراین روز به دامان طبیعت پناه می برند.
▪ جشن مهرگان
درگذشته های دور رسم براین بود که دراین روز مردم برای یکدیگر به سلطان هدیه می فرسنادند ، دراین روز سلطان لباسی از خــــــــز می پوشید وسپس لباسهای تابستانی خود را میپوشید واگر نوزادی دراین روز بدنیا بیاید نامی برا او می گذارند که کلمه مهر درآن باشد. دربرخی از روستاهای زرتشی نشین یزد هنوز گوسفندی را برای ایزد مهر دراین روز قربانی می کنند . این گوسفند به هنگام زایش باید نذر " مدایزد" شده باشد و بعد بریانی کردن گوسفند در تنور سینی آن را روی سه لنگ به نماد گفنار نیک ، کردار نیک واندیشه نیک است می گذارد و سپس آن را به همراه پوست و مقداری دنبه آن به آتشکده می برند.
▪ جشن یلدا
در نخستین روز دیماه که شب زایش مهر ( خورشید ) است و بلندترین شب سال می باشددراین شب مردم به شب نشینی و خوردن میوه های تابستانی و شادی می پردازند . در روستاهای خراسان و آذربایجان جنانچه پسری با دختری نامزد باشد دراین شب خانواده پسر برای دختر هدیه می فرستند .
در کرمان مردم تا صبح بیدار می مانند ومنتظر " قارون " که خود را به شکل هیزم شکنی در می آورد و به فقرا هیزم میدهد و بعد این هیزم ها به طلا بدل می شوند می نشینند و مرسوم است که دراین شب مردم علاوه بر خوردن میوه و آجیل فا ل حافظ هم می گیرند.
● مراسمی که درطول یکسال قمری اجرا می شود
این مراسم عمدتا" مذهبی و اسلامی هستند . مانند مراسم ماه محرم وصفر – میلاد حضرت رسول - ولادت حضرت علی ، عید مبعث ، ولادت حضرت امام زمان ، شهادت حضرت علی ، عید فطر ، عید قربان ، عید غدیر .
عید فطر وقربان بین پیروان مذهب تسنن مثل اهالی ترکمن صحرا و مردم کردستان و مردم بلوچستان بسیار باشکوه تر ازسایر نقاط برگزار می شود.
▪ مراسم ماه محرم
این مراسم بسیار متنوع است همه اقشارمردم درآن شرکت می کنند و گروهی نیز سازمان دهنده مراسم هستند و گروهی اجرای مراسم را بعهده می گیرند و گروهی ناظر براین مراسم هستند گونه های مختلف مراسم ماه محرم عبارتنداز روزه خوانی ، دسته گردانی ، تغزیه خوانی ، مکان تعزیه.
▪ روضه خوانی
روضه خوانی سابقه تاریخی دارد و درباره وقایع کربلاست و درمساحد و حسینیه ها خوانده می شود . شیوه خبر کردن برای مراسم روضه خوانی متفاوت است و بازدن پرچم بر سر درخانه ، اعلام از ترسیدن و یااینکه یکنفر از طرف صاحب روضه به درخانه ها می رود و قهو های را که داخل دستمال است تعارف می کند صورت می گیرد با برداشتن قهوه میهمان دعوت صاحب روضه را می پذیرد ولو اینکه صاحب روضه دشمن او باشد.
▪ دسته گردانی
دسته گردانی یکی از مظاهرمشخص عذارداری درایام محرم است دارای اشکال مختلفی است . سینه زنی ، زنجیز زنی ، شام غریبان و مراسم قوم بنی اسد. نشانــــه هایی که دسته های عذا دار ها خود حمل می کنند نیز مهم است البته این نشانه ها درهمه دسته ها یکسان نیست .
نشانه هایی که دسته های عذادار با خود حمل می کنند عبارتند از :
- بیرق ، که ساده ترین وعام ترین نشانه است و منسوب به حضرت عباس "ع" است .
- کتیبه که پارچه ای ست برد وچوب که جلوی دسته نگه داشته می شود.
- علم ، که جوب یا فلزی است که با پارچه سیاه پوشیده می شود.
- شش گوش ، که حجمی است با شش گوشش که سنبل قبر امام حسین است.
- کتل که تیرچوبی استوانه ای شکلی است که پارچه ای آن را می پوشاند.
- نخل که حجمی است پنج گوشه که آینه کاری و پارچه پوش می شود.نخل امیر چخماق در یزد بزرگترین آن می باشد . در حوزه مرکزی ایران نخل بسیار رایج است و مردم به آن بسیار معتقدند . نخل فقط در روز عاشورا به حرکت در می آید نخل نشانه تابوت امام حسین است .
چلچراغ که مجموعه ای از فانوس هاست ، البته در روزگار کنونی از لامپ برق و مهتابی استفاده میشود. حجمی مثلثی شکل است که به آن فانوس ها یا لامپ هایی نصب می شود.
▪ مراسم شام غریبان
مراسم غروب عاشوراست ، گروهی با روشن کردن شمع درکوچه وخیابان حرکت کرده نوحه می خوانند.
▪ مراسم قوم بنی اسد
درتاریخ نقل شده که قوم بنی اسد که نزدیک کربلا بودند در روز سوم شهادت امام حسین ، شهدای کربلا را به خاک می سپارند . مراسم اینگونه است که گروهی با لباس سفید براه می افتند ، بیلی هم در دست دارند و نقشی را هم بطور سمبلیک حرکت می دهند.
▪ تعزیه
نمایش مذهبی است با جهارچوبی خاص ویکی از جلوه های ماه محرماست . اجرای این نمایش امکاناتی لازم دارد که مهمترین آن عبارتند از : تعزیه خوان ، وسایل تعزیه خوانی ، مکان تعزیه خوانی
- وسایل تعزیه خوانی عبارتند از پوشاک که دو قسمت می شود پوشاک موافق خوانها و پوشاک مخالف خوانها اسلحه که باز دو قسمت است برای موافق ها شمشیر و سپر است و برای مخالف خوانها نیزه ، تیر وکمان وخنجر . وسایل موسیقی عبارتند از شیپور ، طبل وسنج. وسایل تعزیه صحنه آرایی ندارد اما برای القای صحنه واقعه کربلا از سنبل هایی مثل پره کفن ، اسب و غیره استفاده می شود ونسخه های تعزیه خوانی که برآن دیالوگ ها و اشعار تغزیه خوانها نوشته شده است .
- مکان تعزیه : جایی که تعزیه درآن برگزار می شود معمولا" حسینیه ها و حیاط مساحد نه خودمساجد است " تکیه " همان حسینیه رو باز است که تعزیه در آن برگزار می شود البته تکیه های سر پوشیده هم داریم .
- مراسمی که درطول زندگی یک انسان برگزار می شود.
از زایش یک بچه تا مرک آن مراسمی وجود دارد . برخی از این مراسم برای دختران و برخی برای پسران است برخی از مراسم مربوط به دوران طفولیت وبرخی از مراسم مربوط به دوره بزرگسالی است . برخی مراسم برای زندگان و برخی دیگر برای مردگان است.▪ مراسم کودکی
مثل مراسم سوراخ کردن گوش برای دختران ومراسم ختنه سوران برای پسران می باشد . برای پسران رسم عقیقه کردن هم وجود دارد که گوسفندی را قربانی می کنند و بطور کامل می پزند و تمام اعضا و احشا’ آن را به همراه استخوانها درمحلی دفن می کنند. مراسم شب شش مراسم است که در ششمین شب تولد فرزند برگزار می شود . اعم از دختر یا پسر. دراین شب هر فرزندی درمعرض " آل زدگی " قراردارد. آن موجودی خیالی است که به نوزاد ویا مادر آن آسیب می رساند. پس برای دفع آن تمام فامیل جمع می شوند و به هیچ وجه نوزاد را روی زمین نمی گذارند درهمین شب معمولا" نامگذاری فرزندان هم انجام می شود.
▪ مراسم ازدواج
مراسم ازدواج هم توام با آئین ها و مقرراتی است این مراسم چندین قسمت دارند
۱) خواستگاری
۲) خرج بری :
دراین قسمت معمولا" پدر داماد وجود داماد به همراه جند تن ازمردان فامیل می رود و شیربها و مهریه دراین مراسم مشخص می شود.
۳) عقدکنان :
دربعضی از مناطق برای دعوت بانوان دراین مراسم دستمال ابریشمی به همراه نقل ، نبا وهل به منزل برخی از بانوانی که می بایست دعوت شوند برده می شود و با برداشتن آن دستمال دعوت پذیرفته می شود.
۴) جهاز :
را هنوز در بعضی مناطق در داخل طبق می گذارند و به منزل داماد می برند . در ضمن به همراه جهاز خلعتی برای داماد و بستگانش می خرند.
۵) حنابندان :
این مراسم برای عروس و در روز قبل از عروسی انجام می گیرد . سنگ دوزی که بر ریو دو پایه قرار دارد و آن را سنگ حنابندان می گویند بر روی آن هفت یا جها جام نقره یا برنخی از حنا پر میکنند وروی آن سکه طلا یا نقره می گذارند و دور آن شمع های رنگی روشن می کنند وبه خانه عروص می برند البته از طرف خانواده داماد حنابندان داماد نیز در برخی مناطق ایران انجام میشود. درصبح روز عروسی درحالی که ساقدوش های داماد همراهش هستند این مراسم برای وی نیز انجام می شود.
۶) مراسم عروس بران یا عروس کشان .
همراهی کردن عروس تا در خانه داماد را می گویند مردم همسایه روی سرعروس نقل ونبات و میوه های نوبرانه فصل می ریزند تنها در بازار کرمان مراسم داماد کشان بر گذار می شود.
۷) مراسم پا گشا :
این مراسم درخانه داماد برگزار می شود همه فامیل های دوطرف می آیندبرای سر سلامتی وایجاد باب مراوده با خانواده جدید هدایایی نیز می آورند.
▪ مراسم مرگ
مرگ نیز مراسمی دارد مثل کفن و دفن ، شب سوم ، شب هفتم و شب چهلم . معمولا" درجامعه سنتی ما بخصوص در روستاها کلیه اهالی یک روستا دست به دست هم می دهند تا مخارج غذا به تنهایی به عهده صاحب عزا نیفتد . در بعضی از روستاها درخانه ای که عذا داری در آن برقرار است اجاق خانه نباید روشن شود.
● سایر مراسم
بعنوان نمونه به چند رسم اشاره می شود
۱) درفصل زمستان درتقویم سنتی چند مراسم در خانه ها بصورت خانوادگی برگزار می شود . مراسم جله بزرگ و کوچک
۲) مراسمی که هنگام برداشت محصول برگزار میشود که معمولا" با اشعاری همراه است .
۳) مراسم قالی شویان .
در جمعه ای درنیمه اول مهرماه برگزار می شود درامامزاده سلطان محلی درمشهد در دهات کاشان و بیاد شهادت آن حضرت مراسم گلابگیری کاشان و درپاره ای از مناطق کشور مراسمی که خاص همان مناطق است برگزار می شود مثل:
▪ آذربایجان شرقی :
مراسم عید قربان درکوه علمدار در مرند، مراسم دراویش اق حق درایلخچی نزدیک تبریز و مراسم چهارشنبه سوری درمراغه
▪ آذربایجان غربی:
جشن انگور در ارومیه ، جشن نوروزو سیر نوروزی درمهاباد، مراسم عید پاک آشوریان در ارومیه ، مراسم اول تابستان در قره کلیسا درماکو.
▪ اصفهان :
مراسم قالی شویان درمشهد -----کاشان ، مراسم عید قربان و شترقربانی درکاشان ، مراسم گل چینی و گلابگیری درقمصر کاشان در نیمه دوم اردیبهشت و خرداد ماه ، مراسم عروس قنات در گلپایگان که زنی را به عقد قنات در می آورند تا قنات همچنان باروز و پرآب باشد.
▪ بوشهر :
مراسم به آب انداختن لنچ ها با سازه های محلی همراه است ، مراسم دسته گردانی وسینه زنی ماه محرم به شیوه خاص بوشهر ، مراسم زار، زار توعی موسیقی است که با حرکاتی اجرامیشود درواقع دراین مراسم از موسیقی برای درمان بیماری های روانی استفاده می شود.
▪ خراسان :
مراسم نقاره زنی و سایر مراسم های سنتی درحرم امام رضا ، مراسم تحویل سال جدید درحرم امام رضا مراسم نوروز میر نوروزی در اسفراین ، مراسم میر نوروزی در گناباد، مراسم کشتی چوخه و طناب کشی در فواق و تایباد.
▪ فارس :
مراسم تحویل سال جدید در حرم حضرت شاه چراغ ، مراسم ترک بازی وعروسی ایلات فارس خصوصا" قشقایی ها .
▪ استان کردستان:
مراسم ذکر دراویش در اوئین قادری و نقش بندی که دراکثر مناطق استان اجرا می شود ، مراسم مولودی خوانی درشب تولد حضرت پیامبر وحضرت علی به شیوه خاص دراکثر نقاط استان
▪ استان کرمان :
مراسم جشن سده درمیان زرتشتیان شهرکرمان ، مراسم داماد کشان در جیرفت و بم .
▪ استان گیلان :
مراسم علم وامینی در مناطق کردستانی دیلمان از لاهیچان تاکلاچای در نیمه تابستان . این مراسم در واقع جشن شکرگذاری برداشت محصول است که در بعداز ظهر یک روز جمعه پیش از برداشت محصول برگزار می شود. مراسم و رزا جنگ ( ورزا گاوند ) ، مراسم کشتی گیله مردی.
▪ استان مازندران :
مراسم پرخوان مانند مراسم زاد در جنبو است . نوعی موسیقی درمانی در منطقه ترکمن صحرا و گنبد می باشد . مراسم آق قویون در منطقه گنبد و ترکمن صحرا و برای مدری برگزار می شود که به ۶٣ سالگی برسد ، مراسم عروس قزاق در گنبد وگرگان.
▪ استان یزد :
مراسم ماه محرم ونخل گردانی . مراسم زرتشتیان در زیارتگاه پیر سبز اردگان ، مراسم جشن سده زرتشتیان یزد. پیر سبز اردکان این مراسم در پنج روز اول تابستان برگزار می شود . پیر سبز در هشتاد کیلومتری شرقی اردکان و د دل کویر قراردارد. بر بلندی کوهی زیارتگاهی قرار دارد که در پنج روز اول تابستان زرتشتیان برای زیارت و برگذری آئین ها ومراسم خود در آنجا جمع می شود ( یا پیر سبز چک چکو)
▪ بازارها
- بازارهای ادواری :
که بطور موقت یک روز در هفته یا یک تا چند روز در سال درمحل هایی خاص برای مبادله کالا و خرید وفروش فرآورده های زراعی و دامی وانواع حیواتات وماکیان و صنایع دستی و اشیا و اجناس دیگر تشکیل می شود این بازارها را می توان بر حسب هنگام و زمان بر پایی وشعاع کار یا دامنه کار و قشر بساط داران ومردم عمدتا" به دو دسته تقسیم کرد بازارهای هفتگی و سالانه .
- بازارهای هفتگی :
بازارهایی هستند که با نام روزهای هفته برگزار می شوند مثل شنبه و یکشنبه بازار. این بازارها دریک شبکه ارتباطی مجموعه ای از روستاها تشکیل می شوند. از حوضه های جغرافیایی قدیم ایران که رسم وسنت برپایی بازارهای هفتگی در آن مناطق هنوز پیش از مناطق دیگر حفظ شده مناطق گیلان ، مازندران ، آذربایجان و خوزستان است . این بازارها بیشتر جنبه روستایی دارند و قشرهای مختلف روستایی در آنجا فعالیت اقتصادی می کنند بساط داران دوره گرد ( پیله ور ) نیز هر روز در یکی از این بازارها بساط خود را پهن می کنند
- بازارهای سالانه :
بازارهایی هستند که سالی یکبار بمدت یک یا چند روز درمحل وزمان معینی بر پا می گردد و دامنه فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی این نوع بازارها بسیار گسترده تر از بازارهای هفتگی است . معمولا" ملاقاتهای دوره ای جمع زیادی از مردم وتجاز و پیله وران حوضه ای دراین بازار صورت می گیرد و سرگرمی های نمایشی وحجمی نیز کنار این بازارها قرار دارد. ترتیب دادن این نمایش ها از ویژگیهای مشترک در فرهنگ برپایی بازارهای ادواری است . معرکه گیری و شعر خوانی ازجمله این نمایش ها هستند . پیشینه برگزاری این گونه نمایش ها در بازارهای مکاره به صد سال قبل بر می گردد.
▪ برخی از نمونه های بازارهای ادواری سالانه ایران
- بازاری که همزمان با برگزاری مراسم علم واچین در منطقه دیلمان گیلان درنیمه تابستان برگزار می شود .
- بازارهایی که در ٢۶ مرداد ماه در منطقه شیر گاه مازندران برپا می شود .
- بازار حسن رضا که هرسال در اطراف بقعه امامزاده حسن رضا در نزدیکی جویبار و مارندران در نیمه تابستان برگزار می شود .
- بازارهای قالی که در مراسم قالی شویان برگزار می شود . این بازارها همانند رسم قالی شویان یکروزه است دراین بازار برخی از نمایش .
ها و بازی ها برگزار می شود .
- بازاری که در ٢۸ ماه صفر درجوار امامزاده آقای علی عباس کاشان برگزار می شود .
- بازاری که هرساله در دهم شعبان درجوار امازاده سید غلام رسول درچابهار برگزار می شود که مخصوص شیعه مذهبان متعلقه است .
- بازاری که درکنار مراسم پیر سبز اردکان ( پیر سبز چک چکو ) تشکیل می شوددر پنج روز اول تیرماه و مخصوص زرتشتیان است .
- بازاری که درکنار مراسم قره کلیسا در نزدیکی ماکو در روزهای اول تابستان برگزار می شود و مخصوص ارامنه است .     خانه اقوام ایرانی

/ 0 نظر / 87 بازدید