دیدگاه پیرامون آیین و سروده‌های اشوزرتشت از زبان بزرگان
   
 
خبرنگار امرداد :

پیرامون آیین وسروده‌های «اشوزرتشت»، شماری از پژوهشگران تحقیق و پژوهش کرده‌اند، که دیدگاه‌های خود را در کتاب‌های گوناگون به رشته تحریر در آورده‌اند.
به خجستگی ۶ فروردین‌ماه، زادروز پیامبر ایرانی «اشوزرتشت»، در اینجا می‌توانید برخی از این سخنان و نوشته‌ها را بخوانید.
گاتهای مقدس، سرودهای وخشور ایران، اشوزرتشت سپنتمان است. یکی از مزایای گاتها که بیشتر سبب جلب توجه، بلکه مایه‌ی شگفتی پژوهشگران شده، این است که سراسر این کتاب، از هرگونه موهومات مذهبی و مطالب خارق‌العاده، عاری و منزه است، به گونه ای که باید گفت در میان کتاب‌های مذهبی، گاتها نخستین کتابی است که از زمان بسیار کهن، بر ضد موهومات مذهبی می‌ستیزد و بنیان بلند مزدیسنا را بر پایه‌ی عقل و علم نهاده، چنان‌که اشوزرتشت در گاتها(یسنای 30 بند 2) پیروان خود را از تقلید و پیروی کورکورانه و ندانسته باز‌داشته وآموزش می‌دهد که آنچه را شنوید به عقل درست و منش‌ پاک و روشن سنجیده، آنگاه بپذیرید. این است که در مزدیسنا مساله معجزات و برخی موهومات مذهبی که مخالف با عقل باشد، وجود ندارد. به‌همین سبب است که گاتها کاملا موافق با علوم و یافته‌های جدید است و هرچه توسعه‌ی علم و معرفت افزوده شود، حقیقت مزدیسنا و فلسفه‌ی آن، بیسشتر آشکار می‌شود.
گاتها نخستین کتاب مقدسی است که از چندین هزار سال پیش، بشر را به شاهراه وحدت راهنمایی کرده و بر ضد گروه پروردگاران آریایی، آیین مزدیسنا (یکتاپرستی) را استوار ساخت. در گاتها اهورامزدا (دانای بزرگ هستی بخش) آفریننده‌ی کل و مرکز دایره‌ی وجود، دانسته شده است.
اشوزرتشت تنها به فلسفه و تعلیم روحانی بسنده نکرده بلکه کاملا طرفدار خوشی و خوشبختی بشر و زندگانی اجتماعی است. به‌همین مناسبت از گوشه‌گیری و انزوا بیزار است. اشوزرتشت همچون «بودا» آموزش نمی‌دهد «نجات هرکس در فنای اوست» و باید از همه‌ی خوشی‌های مادی و جسمانی دست شسته، در گوشه‌ی انزوا با اعمال شاقه، ریاضت کشد. بلکه برعکس، می‌فرماید انسان برای زندگانی اجتماعی و کامل و سودمند، آفریده‌ شده و زندگانی یک مبارزه‌ی همیشگی بین بدی و نیکی است و ما باید مادام‌العمر، پشتیبان راستی و درستی بوده و بر ضد بدی و زشتی بستیزیم. این تعلیم با سایر تعالیم که معتقدند، زندگانی بشر با یک گناه بزرگ آغاز شده و انسان گناهکار است، منافات کلی دارد، زیرا آنان معتقدند زندگانی انسان از آغاز آفرینش لکه‌دار است و فقط ریاضت، کشتن نفس، تحمل انواع سختی‌ها و شکنجه‌ها یا به وسیله‌ی شفاعت و غیره می‌توان خوشبختی و نجات اخروی را به‌دست آورد. ولی چون به درستی بنگریم خواهیم دانست که:
عبادت جز خدمت خلق نیست به تسبیح و سجاده و دلق نیست
مقصود از آفرینش انسان این است که از پرتو کوشش خود، جهان را آباد و جهانیان را شاد و شهریاری آسمانی را در جهان برپا سازد.

برگرفته از کتاب «اخلاق ایران باستان» نوشته‌ی دینشاه ایرانی سلیستر

زرتشت توانسته است یک دستگاه جهان‌بینی انتزاعی و آرمانی را گسترش دهد که می‌توان به‌خوبی تشخیص داد که واجد یک خردمند و اندیشه ورز والا و پژوهشگر راستین بوده و با هوش خود توانسته پاسخ‌هایی برای پرسش‌های عمده، مربوط به هستی و زندگانی پیدا کند.
آنچه در درجه‌ی نخست، شگفتی جهان‌بینی زرتشت را می‌رساند، این است که انسان از دیدگاه وی دیگر آن موجود فلک‌زده‌ی بی‌مقدار و غیرمسوول نیست که بدون هیچ مایه‌ی هدایتی، اعمال خود را با پرواز پرندگان و شگون زدن به آنها یا دل و روده‌ی دودآلود گوساله‌ای که در راه خدایان قربانی شده-که ارزش آنها نیز فروتر از خود اوست- برای رهایی وی سوی و جهت داده شود. در جهان‌بینی او آنچه در درجه‌ی نخست، به حساب می‌آید انسان و تنها خود انسان است. گاتها به انسان درستی و داد و احترام به قانون را آموزش می‌دهد و آنها را در برابر مسوولیت‌های لازمه قرار می‌دهد و به او، آزادی عمل را به دلخواه خود او، می‌بخشد. همان آزادگی و آزادی بدون سختگیری که یک انسان هوشمند و صاحب خرد در زندگانی از آن انتظار دارد.
جهان‌بینی آیین زرتشت با این که سرچشمه‌ی ملی و ایرانی دارد، هرگز پشتیبان حقوق یک طایفه و قوم و وکیل دعاوی آرمان‌های یک ملت از راه شخص نیست بلکه به سوی جهان‌شمولی گرایش دارد. پندار «گاتها» که درس دادگری و قانونمندی و فرزانگی والایی را می‌گستراند، انسان را بر پایه‌ی اندیشه‌ها، گفتار و رفتارش داوری می‌کند. مساله‌ی خون و تبار، مورد مهر و توجه او نیست.
در این آیین مرد دادپیشه بزرگ و بیدادپیشه زشت، داشته می‌شود ولی هریک از آن دو، پاداش رفتار خود را دریافت می‌کنند و فرزندان به گناه نیاکان خود مورد نفرین قرار نمی‌گیرند و به بهانه‌ی آنها بخشوده نمی‌شوند. در این آیین، بخشایش گناهان و گذشت از جرایم و بازخرید از جنایات وجود ندارد. با هیچ‌گونه فداکاری نمی‌توان حرکت قانونمند جهان را به سود خود برگردانید. دادگری خدایی، راه خود را دنبال می‌کند تا آنجا که رحمت خدایی نیز نمی‌تواند راه آن را دگرگون کند. خوب و بد، همه و همه بردوش انجام دهنده‌ی آن است که پس از مرگ تن، باز هم به وسیله‌ی روان او مشمول کیفر و بازخواست قرار می‌گیرد.
آنچه در جهان‌بینی انقلاب زرتشت، درخور توجه است، باور اوست به این که: «اندیشه بر ماده پیشی دارد» و این علیت، چنان عمومیت دارد که منشا علل نخستین به صور آرمانی و غیرجسمانی می‌شود. از آنجا که صور آیین زرتشت غیرجسمانی و بدون شکل‌اند و جز در مقام عمل، ظهور نمی‌یابند، می‌توان گفت که نیرو نیز به شمار نمی‌روند و تنها اندیشه و مبادی تمایلاتند.
زرتشت افسانه‌ها و داستان‌های عامیانه را که زاینده‌ی خدا یا دانش اساطیری و یا الوهیت‌های ثانوی، خشن، مادی و زمخت‌اند، هیچ و پوچ می‌شمارد. از همه‌ی عواملی که به‌منزله‌ی ابزار و مجرا به‌شمار می‌رود، یا نقش پناهگاه و یا حتا زمینه‌ای را برای خدایان مذاهب عامیانه ایفا می‌کند، زرتشت تنها و تنها «آتش» را نگاه می‌‌دارد، یعنی همان آتش ناپایدار و متحرک و به چنگ نیامدنی و آن را پاک‌ترین مظهر مزدا(خدای یکتا) و نماد آن، می‌شمرد.
در این آیین که برداشت خدا همان فکر و اندیشه‌ی ناب است، انسان جز شخصیت اخلاقی خود چیزی را قربانی نمی‌کند و جز سخنان و اعمال و افکار خویش چیزی را به خدا پیشکش نمی‌نماید. انسان تنها یک چیز را پیشکش می‌کند و آن نیایش است.

برگرفته از کتاب «زرتشت پیامبری که از نو باید شناخت» از ارباب کیخسرو شاهرخ

بیشتر مذاهب تلاش دارند که مردم را به قید مراسم مذهبی، پایبند سازند، گرچه ممکن است مراسم ظاهری نیز در احوال بشر دارای تاثیرات روحانی باشد و تا اندازه‌ای شخص را برای شناختن راستی، آماده سازد ولی چون مراسم ظاهری دارای توان آن نیست که بتواند ما را مستقیما به حقیقت نزدیک کند، بنابراین بیشتر زمان‌ها در ضمیر شخص تولید اوهام و خرافات کرده و سبب گمراهی می‌شود.
زرتشت بزرگترین پیامبری است که در آغاز تاریخ بشر ظهور کرده و به وسیله‌ی فلسفه‌ی خود، بشر را از بار سنگین مراسم ظاهری آزاد ساخت و اساس مذهب خود را بر آموزه‌های اخلاقی نهاد. زرتشت کوشید تا آدمی را از بارهای گران تقلید که هیچ اثر نیک اخلاقی در آن نیست، آزاد سازد و بفهماند که مقصود از مذهب، پیروی از اخلاق نیک و معرفت به راستی و درستی است، این بود که پایه‌ی دین خود را بر اندیشه و گفتار و کردار‌نیک گذاشت و تنها راه خوشبختی و نجات را پیروی از این سه اصل دانست.
زرتشت پس از پیامبری، از همه‌ی مراسم ظاهری و قربانی‌های خونی و پیشکش سوم و غیره که پیش از او در ایران رایج بود، رو بگردانید وآنگونه که پلوتارک می‌گوید؛آنها را آموزش داده و گفت: «هیچ فدیه و پیشکشی جز سپاس و کردار‌نیک در درگاه اهورامزدا پذیرفته نمی‌شود.»
حقیقتی که وجود زرتشت را فرا گرفته چیزی نبوده که از خواندن کتاب‌ها و داستان‌ها به‌دست آمده باشد یا آن‌که از استادان و دانشمندان به او رسیده باشد بلکه آن راستی و حقیقت،اشعه از نور ایزدی بوده که مستقیما به او تابیده و وجود و زندگانی او را فروغمند ساخته است. ندای حقیقت، آوازه‌ی جنگی است که آفرینش را آماده می‌کند تا علیه دروغ و آنچه فرد را پایبند به بندهای جسمانی و مادی می‌کند، بستیزند. ندای زرتشت ندای جاودانی و زنده‌ای است که تا امروز به‌گوش می‌رسد و این ندا نه تنها برای راهنمایی یک قوم کوچک بود، بلکه آموزه‌های اخلاقی زرتشت را در هر دوره و هرجا باید بهترین راهنمای جامعه‌ی بشر دانست.
این نکته شگفت است که باور به یگانگی در دو سرزمین ایران و هند به دو گونه، نمودار شده و دو نتیجه‌ی دگرگون داده است. عقیده‌ی وحدت در ایران، نتیجه‌ی اخلاقی بخشید و در هند، نتیجه‌ی فلسفی. بدیهی است که این تاثیرات موافق خوی و سرشت این دو ملت بود، زیرا ایرانیان قدیم مردمان کاری و شجاع و خواستار خوشی و زندگانی نیک بودند و هندوان، آسایش فکر و خیالات فلسفی و انزوا را بر آن برتری می‌دادند. باور هندوان این است که هرکس باید با ریاضت و کشتن نفس و بی‌توجهی به اندوه و شادی، جهان خود را از جهان مادی دور ساخته تا به حقیقت برسد و بر‌این باورند که دنیای جسمانی و مادیات، سدی است که جلوی رسیدن به جهان مینوی را می‌گیرد. اما ایرانیان قدیم، زندگی را مبارزه بین نیکی و بدی می‌دانستند و تلاش داشتند تا در برابر یورش دروغ و زشتی، پایدار مانده و در این نبرد پیروز شوند. افزون‌بر‌این ایرانیان باور داشتند که باید در پیشرفت و کمال جهان مادی کوشید و از آسایش و نیک‌بختی این جهان بهره‌مند بود.

گزیده‌ای از نگاشته‌های «رابیندات تاگور» سراینده و فیلسوف پرآوازه‌ی هندی

بهترین دلیل بر نیکی یک مذهب، این است که در زمان خود نتیجه‌ی پیشرفت‌ها و دگرگونی‌های مهم و سودمندی شده، در بین اطرافیان خود اثرات نیک بخشیده باشد. این مذهب تا وقتی که با مقتضیات وقت موافقت دارد، کافی است ولی چون در محیط دگرگونی‌های جدید رخ داد و زمانی که اندیشه‌ی جامعه باز شده و علم و هنر پیشرفت می‌کند و بر گستره‌ی دانش مردم می‌افزاید، آنگاه مذهب را باید موافق مقتضیات زمان تغییر داد تا بتواند کار خود را به‌خوبی انجام داده و تاثیرگذار باشد وگرنه قبول نبوده و برپایه‌ی آن عمل نباید کرد.
من اگر خود را یک نفر زرتشتی می‌خوانم، به این معنا نیست که می‌خواهم مذهب جدیدی را آموزش و انتشار دهم یا دین کهنه‌ای را زنده سازم و یا آن که می‌خواهم کلیسای مسیحیان را پیشکش «هرمزد» کنم یا جُبه‌ی دراز کشیشان را به جامه‌ی مغان تبدیل کنم. خواسته‌ی من این نیست بلکه در دیدگاه من، مذاهب باورهای عملی هستند که در دوره‌های پی درپی، بین نژادهای گوناگون بشر برای آرامش آرزوهای انسان و برای برابری دانش زمان با باور روحانی آنها ظاهر شده است.
با این همه دگرگونی و پیشرفت که در این مدت در جهان علم و هنر ظاهر شده، بدیهی است که بیشتر باورها و اندیشه‌های متعلق به دوره‌های پیشین برای این زمان مقتضی نیست. همان‌گونه که شخص چون لباس تنگ و کهنه‌ی خود را از بدن دورکند، باید لباس نو بپوشد، امروز هرکس باید برای خود یک عقیده‌ی باز و روشن و ساده، گزینش کند.
به‌نظر من آیین زرتشت یک باورِ نیک و سودمند و قابل‌اجرا است که دشواری‌های اجتماعی و اخلاقی را حل کرده و به‌خوبی می‌تواند ما را به یک اخلاق نیک راهنمایی کند

گزیده‌ای از نگاشته‌های سموییل لنگ

یگانه پرستی زرتشت حتا از یکتاپرستی یهودیان کامل‌تر بود،چون همه‌ی تشریفات و قربانی‌ها را زدود به‌جز نماز و دعا.
بنابراین مذهبی که زرتشت آورد برای هر آدم اندیشمند و منطقی پذیرفتنی بود.
مذهب زرتشت اثرات زیادی در مذهب یهود برجای گذاشت و در افکار، باورها و امیدهای بسیاری از مردم دنیا اثر کرد. یونانیان مذهب زرتشت را دینی ایرانی می‌خواندند، در حالی‌که یک مذهب نژادی نبود. چون که مذهب زرتشت را جوان‌ها پس از بالغ شدن به آزادی برای خود گزینش می‌کردند.
مذهب زرتشت مذهبی دادگرانه، منطقی و روشن خوانده شده است. از بین فلسفه‌های او به آخر رسیدن زمان و دنیا چیز تازه‌ای بود که در ادیان دیگر اثراتی گذاشت. این ایده در هیچ کتاب دیگری پیش از زرتشت دیده نمی‌شود.

گزیده‌ای از نگاشته‌های مری بویس

پیامبر بزرگ آریایی نام کیش خود را مزدیسنا یا خداپرست نهاد که پیروانش همواره خدای یکتا را در نظر داشته و گمراه نشوند. در گاتها که کلام خود اشوزرتشت است‏، تقریبا 200 بار از خدای یکتا به نام «اهورامزدا» یا «مزدا اهورا» یا «مزدا» و «اهورا» به تنهایی یاد شده است. افزون براین اهورامزدا خداوندی مهربان و دادگر بوده و خیر مطلق و دانایی و خوبی محض است. ذات پروردگار از هرگونه شری مبرا است. بر‌پایه‌ی کیش زرتشت هر‌چه که مانع پیشرفت بشر به‌سوی تکامل باشد‏ مانند نادانی،‏ سستی‏، تنبلی و گدایی و درویشی و قلندری از نیروهای اهریمنی شناخته شده و مبارزه با آنها بر هرکسی واجب است. از دیگر ویژگی‌های این دین‏، آزادی عقیده است. در یسنای 30 بند 20 اشوزرتشت می‌فرماید: «به سخنان مهین گوش فرا دهید با اندیشه‌ی روشن به‌‌ آن بنگرید و میان این‌دو آیین(دروغ و راستی)، خود تمیز دهید. پیش از آن‌که روز واپسین فرا رسد، هرکس به شخصه دین خود را اختیار کند که سرانجام کامروا شویم.» دین زرتشت از زندگانی مجلل روگردان نیست، جهان و هرچه در اوست مقدس است و خوشی و خرمی را برای بشر، موهبت ایزدی می‌شمارد. دستگیری فقرا و بیچارگان و کمک به همنوع و داد و دهش و انفاق را در راه خدا، ستوده است و خوشبختی انسان را در خوشبختی همنوع دانسته، چنان‌که در گاتها می‌فرماید: «خوشبخت کسی است که موجب خوشبختی دیگران گردد» کیفیت زندگانی آتیه‌ی هر زرتشتی بسته به رفتارش در این جهان است و نسبت به نیکی و بدی خود به سرای سرور یا سرای دروغ خواهد رفت. یک زرتشتی مسوول کارهای نیک و بد خود بوده و کسی از او شفاعت نخواهد کرد. یک زرتشتی چون پیروزی نهایی خوبی بر بدی را حتمی می‌داند، ناامیدی و بدبینی را هیچ‌گاه در خود راه نداده و با امید به پیروزی، در سخت‌ترین هنگام بر مشکلات پیروز خواهد شد.

گزیده‌ای از گفتار موبد فیروز آذرگشسب