پارس و هخامنشیان 

زبان بومی شاهان هخامنشی که زبان جنوب غرب ایران یا پارس بوده است ، زبان پارسی باستان خوانده می شود ( کنت ، همان ، ص 6 ) . داریوش اول این زبان را « زبان آریایی » نامیده است . در زمان او خط میخی جدیدی برای نگارش این زبان ابداع گردید ( کوک ، همان ، ص 235 ) . متون باقی مانده به زبان پارسی باستان از دوره هخامنشی عبارتند از :
1 - کتیبه ای از اریارمنه ، جد داریوش اول ، بر لوحه ای از طلا یافت شده در همدان ؛ 
2 - کتیبه ای از ارشامه ARSHAMA )) پسر اریارمنه بر لوحه ای طلا یافت شده در همدان ؛ 
3 – سه سنگ نوشته از کوروش در پاسارگاد که هر سه دارای ترجمه هایی به زبان و خط ایلامی و اکدی هستند ( کنت ، همان ، ص 107 ) . 
البته این کتیبه ها بعد ها به نام صاحبانشان جعل شده اند ؛ زیرا ابداع خط میخی پارسی باستان مربوط به زمان داریوش اول بوده است ( فرای ، همان ، ص 258 ) . هم چنین کتیبه هایی از شاهان هخامنشی از داریوش اول تا اردشیر سوم جز خشیارشای دوم و سغدیان که غالبا با ترجمه هایی به زبان و خط ایلامی و اکدی همراه هستند .
کتیبه های داریوش اول عبارتند از :
1 – سنگ نوشته بیستون ؛
2 – هفت سنگ نوشته در تخت جمشید ؛
3 – چهار سنگ نوشته در نقش رستم ؛
4 – بیست سنگ نوشته در شوش ؛
5 – سه سنگ نوشته در سوئز ؛
6 – یک سنگ نوشته در کوه الوند ؛
7 – دو کتیبه مشابه یکی روی بشقابی طلا و دیگری روی بشقابی نقره ای ؛
8 – کتیبه هایی روی چهار سنگ وزنه ؛
9 – و نوشته هایی روی دو مهر .
کتیبه های خشیارشای اول عبارتند از :
1 – یازده سنگ نوشته در تخت جمشید ؛
2 – دو سنگ نوشته در شوش ؛
3 – یک سنگ نوشته در کوه الوند ؛
4 – یک سنگ نوشته در کنار دریاچه وان ؛
5 – کتیبه ای بر تکه ای از یک سبوی نقره ای یافت شده در همدان ؛
6 – نوشته هایی یکسان روی سه گلدان مرمرین ؛
7 – نوشته هایی روی سه مهر .
کتیبه های اردشیر اول عبارتند از :
1 – یک سنگ نوشته در تخت جمشید ؛
2 – و چهار کتیبه یکسان روی چهار بشقاب نقره ای .
کتیبه های داریوش دوم عبارتند از : 
دو سنگ نوشته در شوش ؛
کتیبه های اردشیر دوم عبارتند از :
1 - چهار سنگ نوشته در شوش ؛
2 - دو سنگ نوشته روی دو ستون پایه ؛
3 - و کتیبه ای روی یک لوحه طلا ؛ یافت شده یافت شده در همدان .

کتیبه های اردشیر سوم عبارتند از :
1 – چهار سنگ نوشته یکسان در تخت جمشید ؛
2 – همچنین سنگ نوشته ای در تخت جمشید قرار دارد که مربوط به اردشیر دوم یا اردشیر سوم است .
نوشته هایی روی سه گلدان نیز به یکی از اردشیرها تعلق دارد که بیشتر احتمال دارد اردشیر اول باشد ( کنت ، همان ، ص 115 – 107 ) .
به علاوه نوشته ای به خط و زبان پارسی باستان و آرامی روی مهری یافت شده در داسکیلیوم DASCYLIUM ) ) قرار دارد ( گرینفیلد ، 1985 ، ص 702 ) .
کاربرد خط میخی در اصل محدود به سنگ نوشته های تاریخی بود ( گیر شمن ، همان ، ص 163 ) و وسیله ارتباط در شاهنشاهی خط و زبان آرامی بود ( کوک ، همان ، ص 235 ) . برای امور تجاری و اداری از زبان آرامی استفاده می کردند ( گرینفیلد ، همان ، 702 ) . زبان آرامی دوره هخامنشی را آرامی رسمی یا آرامی هخامنشی می نامیدند ( همان ، ص 706 ) .
آثار باقی مانده به زبان آرامی از دوره هخامنشی عبارتند از :
1 – شماری سند قضایی و تجاری ؛
2 – حکم اداری ؛
3 – نامه و دادخواست روی پاپیروس ، چرم ، سنگ ، سنگ قبر ، کاشی ، پارچه و چوب که در مصر ، شبه جزیره عربستان ، فلسطین ، اردن و دره اردن یافت شده اند ( همان ، ص 701 – 700 ) ؛
4 – نوشته روی یک سنگ وزنه ، یافت شده در آبیدوس ABYDOS ) ) در ساحل تنگه داردانل ؛ 
5 – نوشته های روی تعداد زیادی سکه ، یافت شده در کیلیکیه CILICIA )) و نقاط دیگر آسیای صغیر ؛
6 – تعدادی کتیبه وقفی و تدفینی ، یافت شده در نقاط مختلف ( گرینفیلد ، همان ، ص 702 ) ؛
7 – نوشته های روی سکه های نقره فرناباز ، داتام ، تیریباز و مازه والیان ایرانی آسیای صغیر ( بیوار ، همان ، ص 620 ) ؛
8 – و نوشته ای به خط و زبان آرامی و پارسی باستان یافت شده در داسکیلیوم ( گرینفیلد ، همان ، ص 702 ) .
علاوه بر ترجمه های ایلامی کتیبه های پارسی باستان ، الواحی نیز به زبان و خط میخی ایلامی در تخت جمشید یافت شده اند که متن آنها عبارت است از :
1 – دستور پرداختها ؛
2 – ثبت تحویل اجناس واگذار شده به خزانه شاهی ؛
3 – صورت مزدها به صورت جنسی و به صورت نقره ، جیره ها و هزینه ها ( کوک ، همان ، ص 232 ) .
علاوه بر ترجمه های اکدی کتیبه های پارسی باستان ، دو کتیبه نیز به زبان و خط میخی اکدی روی دو لوحه استوانه ای ، با متنی یکسان حاوی فرمان کوروش به آزادی یهودیان اسیر در بابل ، یافت شده است ( لوکوک ، 1997 ، ص 181 ) .
سنگ نوشته هایی به خط هیروگلیف مصری از کبوجیه ، داریوش اول ، خشیارشای اول ، اردشیر اول ، و داریوش سوم در مصر یافت شده است ( کوک ، همان ، ص 74 و 72 ) که مهمترین آنها :
1 - سنگ نوشته های داریوش اول در تل المسخوته ، شالوف و سوئز است ( پوزنر ، 1934 ، ص 48 ) .
2 - هم چنین یک سنگ نوشته به خط هیروگیلف مصری بر پایه مجسمه داریوش اول که در شوش یافت شده ( کریتس ، 1989 ، ص 40 ) .
3 - و نیز سه نوشته کوتاه به خط هیروگیلف مصری ، جزو کتیبه های چهار زبانه روی سه گلدان مربوط به یکی از اردشیرها ، وجود دارد ( کنت ، همان ، ص 115 ) .
نوشته ای به خط دموتی مصری روی سکه ای از اردشیر سوم ، که در مصر یافت شده وجود دارد ( بیوار ، همان ، ص 615 ) .
دو متن به زبان یونانی از شاهان هخامنشی در دست است :
1 - یکی نامه داریوش اول به والی مگنزیا MAGNESIA ) ) ؛
2 - و دیگری حکمی از اردشیر دوم ( گرینفیلد ، همان ، ص 702 )