واکاوی چهرشنبه‌سوری از سوی یک مردم‌شناس
اصالت چهارشنبه‌سوری ایرانی است
   
 
خبریار امرداد- نگار پاکدل :

سعیده پراشمهم‌ترین ویژگی جشن‌های ایرانی که از جشن‌ها و آیین‌های پایان سال یا آیین‌های شکار در سراسر دنیا دگرگونشان ‌می‌کند این است که هیچ سندی نیست بر هرج و مرج در آیین‌های نیایش و جشن‌های ایرانیان. می‌توانم به جرات بگویم  در بیشتر آیین‌های دنیا مانند آیین هالوین حتا امروزه گونه‌ای هرج و مرج و آزارهای گوناگون وجود دارد، اما در ایران سندی وجود ندارد به آزار و اذیت  و به هرج و مرج در آیین‌های جشن و نیایش‌ها.

چهارشنبه‌سوری یا میرنوروزی؟ 
«سعیده پراش»، کارشناس ارشد مردم‌شناسی و استاد دانشگاه‌های آزاد، پیام نور و علمی کاربردی افزون‌بر سخنان بالا در نشستی با عنوان، «چهارشنبه‌سوری و باور عامه» افزود: «‌به گفته‌ی استاد پورداود(که من نیز به آن باور دارم)، ما در ایران باستان روزهای هفته نداشتیم و نیاکان ما، سال را بر ١٢ ماه ٣٠ روزه و یک پنجه بخش کرده بودند و جشن(چهارشنبه‌سوری)که در پنجه گرفته می‌شده را، از لحاظ نزدیکی زمانی می‌توانیم به جشن میر‌نوروزی در این هنگام پیوند دهیم، که آن نیز در پنجه‌ی سال برگزار می‌شده است و برخی بر این باورند که در ۵ روز پس از پنجه، یعنی ۵ روزِ نخست فروردین نیز این جشن هنوز ادامه داشته، یعنی جشنی١٠ روزه بوده است.»
«پراش» سخنانش را این‌گونه ادامه داد:‌ «در جشن، میرنوروزی فردی را برمی‌گزیدند که ویژگی‌های شوخ‌گونه داشته و در این ۵ یا ١٠ روز، همه‌ی هیات دولت را به چالش و پرسش می‌کشانده، در اسناد تاریخی هست که میرنوروزی در این روزها می‌‌توانسته همه را محاکمه کند و حتا، وزیر، شاه و درباریان را به زندان بیندارد.»

چهارشنبه سوری ایرانی است؟
این استاد مردم‌شناسی سپس به اصالت چهارشنبه‌سوری پرداخت و گفت: «‌برخی به ٢ شوند(:دلیل) می‌گویند که چهارشنبه‌سوری، از آن ایرانیان نیست که در اینجا به آن‌ها اشاره می‌کنیم.
١: نام چهارشنبه که ایرانی نیست و نامی عربی است.
٢: این جشن از غروب روز سه شنبه آغاز می‌شود و همان‌گونه که در گاه‌نامه‌ی قمری نیز آمده این گاه جشن گرفتن اعراب است و ایرانیان جشن‌هایشان را از بامداد آغاز می‌کردند.
وی در ادمه گفت: «اما من به دو شوند باور دارم که نباید در بن‌مایه‌ی ایرانیِ این جشن،‌ تردید داشت.
نخست آن‌که شخصیت میرنوروزی گواهی استوار بر این مدعاست. دوم این‌که؛ در فرهنگ ایرانی به جشنی در پنجه اشاره شده که ویژه‌ی نیاکان و روان پاک درگذشتگان بوده است. ایرانیان بر این باوررند که در این زمان، فروهر پاک درگذشتگان به زمین بازمی‌گردند. از همین‌روی آتش را بیشتر بر بام خانه می‌‌افروختند تا در گذر.»
«پراش» گفت: «ما می‌دانیم که نماد فروهر و باور به فروهر درگذشتگان، باوری دیرینه و کهن است و به زمانی بسیار دورتر از آمدن اسلام به ایران برمی‌گردد.‏ پس چهارشنبه‌سوری‌، دیرینگی‌اش به پیش از آمدن اسلام بازمی‌گردد.»

تاثیر فرهنگ ایرانی
وی سپس به برخی آیین‌هایی که امروزه چندان شناخته شده نیستند، پرداخت و گفت: «ما در ایران چرخش حیات دینی را بسیار می‌بینیم. مردم به ناچار برای نگهداری از آیین‌ها، نامش را دگرگون کرده‌اند. به زبانی دیگر، تازیان با آمدنشان به ایران به جای صادر کردن فرهنگ خودشان به ایرانیان بسیار هم از فرهنگ‌های ایرانی وام گرفتند، آن‌چنان که هنوز هم در برخی از کشورهای عربی جشن مهرگان را برگزار می‌کنند.»
 به گفته‌ی وی هنوز در برخی شهرها و روستاهای ایران در این ۵ یا ١٠ روز و یا برخی جاها در واپسین چهارشنبه‌ی سال و یا واپسین پنجشنبه‌ی سال، خوراک و نذری به گورستان می‌برند و در گاه برگشت بخشی از آن خوراک را برجای ‌می‌گذارند چرا که باور دارند روان درگذشتگان به زمین می‌آیند و این خوراک برای آن‌هاست.
وی به نمونه‌ای دیگر پرداخت و افزود: «هنوز در برخی از روستاهایمان، بامداد روز چهارشنبه‌سوری با تابش نخستین اشعه‌ی ارغوانی‌رنگ خورشید، زنان روستایی در آب، خود و کودکانشان را می‌شویند و بر این باورند که با این کار همه‌ی بیماری‌ها و ناخوش‌‌ها را از خودشان دور می‌کنند.»
بنابر سخنان این پژوهشگر در روستاهای زنجان از ۴ چهارشنبه نام می‌برند. در نخستین چهارشنبه، شستشو، در دومین چهارشنبه، خرید و در سومین چهارشنبه، سبزه می‌کارند و واپسین چهارشنبه را به نام کهنه و فرسوده می‌خوانند.»

نابودی نحسی چهارشنبه
وی سپس به شوند(:دلیل) نام‌گذاری چهارشنبه که نامی عربی است پرداخت و گفت: «اعراب روز چهارشنبه را نحس می‌دانستند و ایرانیان برای نگهداری این آیین، بر آن شدند تا خود را با ایشان همراه کنند تا بتوانند این سنت را پاس بدارند. بنابراین ایرانیان واژه‌ی چهارشنبه را از اعراب وام گرفتند و پیشنهاد کردند که برای از میان بردن نحسی چهارشنبه در این روز جشن برپا کنند.»
او گفت: «در برخی کتاب‌ها خواند‌ه‌ام که این جشن را از آن روی چهارشنبه‌سوری نامیده‌اند که، چهارشنبه‌ی آخر صفر، مختار ثقفی به خونخواهی علی‌بن‌حسین، آتش می‌افروخته تا پیروان و شیعیان را شناسایی کند که البته این به باور من نادرست و نابجاست.»

چرا چهارشنبه‌سوری مکتوب نشده؟
این استاد دانشگاه سپس گفت: «درپاسخ به این پرسش که چرا چهارشنبه‌سوری مکتوب نشده باید بگویم که اساسا جشنی که مردمی باشد کمتر مکتوب می‌شود و بیشتر سینه به سینه نقل می‌شود. با این حال این‌گونه جشن‌ها اما بهتر از جشن‌های مکتوبی که در سرای پادشاهان برپا می‌شده، برجا می‌ماند. چنان‌چه چهارشنبه‌سوری تنها در کتابی از ابوریحان و در کتاب محاسن الاضداد، مکتوب شده اما امروزه می‌بینیم که بیشتر مردم با این‌که ممکن است حتا فلسفه‌ی چهارشنبه‌سوری را ندانند اما بر برپایی آن کوشش می‌ورزند.»

آیین پریدن از روی آتش
در دنباله «پراش»، با اشاره به سخن استاد پورداوود گفت: «‌ایشان بر این باورند که شعر سرخی تو از من و زردی من از تو، نمی‌تواند برای ایرانیان باشد چراکه ایرانیان آن اندازه به سپندینگی و پاکی آتش ایمان داشتند که بر این باور بودند که آتش، همه ی بدی‌ها و پلیدی‌ها را می‌زداید و نیازی به گفتن نیست. البته ممکن است این چیزی باشد که پس از کم شدن از ارزش آتش در میان ایرانیان پدید آمده باشد.»
وی همچنین افزود: «ایرانیان در این روز، آتش می‌افروختند تا سرما، تاریکی را با اعتدال بهاری نابود کنند.»

خاکستر آتش
این پژوهشگر درباره‌ی خاکستر آتش  چهارشنبه‌سوری گفت: «خاکستر آتش به اندازه‌ی خود آتش سپندینگی داشته و پس از خاموش شدن آتش این خاکستر را به آب می‌سپردند و یا در کشتزارها می‌ریختند برای بارورتر شدن زمین. برخی نیز این خاکستر را در طویله‌ می‌ریختند یا در لانه‌ی مرغ‌هایشان برای برکت و باروری دام‌هایشان.»
او در دنباله به برخی آیین‌ها که در جشن چهارشنبه‌سوری اجرا می‌شده، همچون قاشق‌زنی، شال‌اندازی، فالگوش ایستادن، شکستن ظروف سفالی و... اشاره کرد.
به گفته‌ی پراش در چهارشنبه پایانی سال، ظروف سفالین آب را می‌شکستند تا کهنگی و فرسودگی یک‌سال گذشته را از خود دور کنند.

خوراک‌های چهارشنبه‌سوری
«پراش» در‌باره‌ی خوراک‌های ویژه‌ی این شب گفت: «آش به عنوان یکی از خوراک‌های مهم این سرزمین است که برای نذر و دفع بیماری و نیایش به درگاه خدا و در آیین‌های جشن می‌پختند.آش که حبوباتش از زمین و آبش از آسمان است، پیوندی میان آسمان و زمین می‌سازد و ایرانیان بر این باور بودند که با خوردن این آش، برکت و باروری را به درون خود می‌کشند.»
«پراش»، درباره آجیل چهارشنبه‌سوری گفت: «آجیل نیز که مغزیجات است برای ایرانیان بسیار باارزش بوده و بر این باور بودند که با خوردن آن برکت و زایش را به درون خود می‌کشند.»
این پژوهشگر درباره رشته پلو، دیگر خوراک این شب اینچنین گفت: «به گفته‌ی یکی از استادانم هرکدام از رشته‌های رشته‌پلو برای نیتی است تا در سال نو، گره‌ کارها و مشکلات باز شود و ایرانیان با خوردن رشته‌پلو این رشته‌های کار و رونق زندگی را به درون خود می‌بردند و باور داشتند که با خوردن این خوراک در چهارشنبه‌سوری دیگر گره‌ای به کارشان نمی‌افتد.»