به لحاظ باستان­شناسی، قدیمی­ترین اثر تاریخی که نمونه بارز یک آتشکده زرتشتی است و بر آتشکده ­بودن آن اتفاق است در کوه کیخا واقع در سیستان –"درنگیانه­"ی باستان- است. باستان­شناسان قدمت این بنای تاریخی را به اواخر سلوکیان و اوائل پارتیان منسوب می‏دانند[11] اما منابع سنتی و همچنین نویسندگان اسلامی، تاریخی بیش از آنچه که محققین غربی اذعان دارند را بیان می­کنند.
بر طبق سنت، اولین کسی که به تأسیس آتشکده اقدام نمود هوشنگ نواده­ی کیومرث بود که پس از پیدائی آتش آن را بنا کرد. منابع اسلامی اولین سازنده آتشکده را فریدون می­دانند. که آن را در طوس بنا نمود.[12] او همچنین آتشگاهی را در بخارا به نام بردیسون یا بردیسوه بنا نمود. گفته­اند که بهمن نیز آتشگاهی را در سیستان به نام کرکرا ساخت.[13]
منابع زرتشتی می­گویند که جمشید آتشکده­ای را در خوارزم بر فراز آذرخوره (آذرفرنبغ) بنا نمود که در زمان گشتاسپ آتش آن به کاریان فارس منتقل شد.[14] بعد از زرتشت نیز روال ساختن آتشکده ادامه یافت. چنین گفته­اند که خود زرتشت آتشکده هائی را در نیشابور و نسا تجدید بنا کرد.[15]
آتشکده­ای در استخر بوده است که مسعودی آن را دیده و شرح خوبی از آن به دست می‏دهد. وی می­نویسد: «ایرانیان در استخر نیز آتشکده ­هایی دارند که مجوسان آن را بزرگ می‏شمارند و این خانه به روزگار قدیم بوده است و همای دختر بهمن پسر اسفندیار آن را آتشکده کرده، آنگاه آتش آن را برده­اند و خانه خراب شده است. من آنجا رفته­ام. تا شهر استخر یک فرسنگ فاصله دارد و بنائی عجیب و معبدی بزرگ است و ستون­های سنگی شگفت­انگیزی دارد سرستون­ها مجسمه­های سنگی زیبا از اسب و حیوانات تنومند دیگر است و محوطه وسیع با یک باروی بلند سنگی اطراف آن است و تصویر اشخاص را به دقت تراشیده­اند.».[16] مهمترین اطلاعات درباره آتشکده­ ها مربوط به دوران ساسانی می­باشد.
نکته­ای که باید بدان پرداخت این است که به وجودآمدن آتشکده­ها باعث به وجود آمدن برخی تغییرات در جامعه روحانی شدن روحانیون نوینی می­یاست که برای این کار تربیت می­شدند بحث بسیار مهم دیگر موقوفات و نذورات بود که کم­کم باعث ثروتمند شدن متولیان روحانیون گردید. در دوران ساسانی متولی امور آتشکده‌ها، برعهدة دیوان خیرات (دیوانِ کِردَگان) یا اوقاف (رُوانَگان) بوده است، و خطی که محاسبات امور آتشکده بدان نوشته می‌شده «آتش هَماردفیره» نام داشته است.[17]
[11]Boyc, Mary,Ibid
[12]مسعودی.علی بن حسین، مروج الذهب، ابوالقاسم پاینده، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1374، جلد اول صفحه 603 وشهرستانی. عبدالکریم، الملل و النحل، ترجمه افضل الدین ترکه صدر اصفهانی، تهران، چاپخانه تابان، 1335، صفحه 201
[13]مسعودی علی بن حسین، همان، صفحه 604
[14]بهار، مهرداد، بندهش، تهران، انتشارات توس، 1382، صفحه91
[15]شهرستانی، همان، صفحه 201
[16]مسعودی علی بن حسین، همان، 605
[17]تفضلی. احمد، دائرة المعارفبزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی،1367،چاپ اول، جلد اول
برگرفته ازعنوان  :  آتشکده
نویسنده :  محمد رضا نظریhttp://www.pajoohe.com